Ultimate magazine theme for WordPress.

ГАНГРEНА (ҚОРАСОН) — НАМ ВА ҚУРУҚ ТУРИ АЛОМАТЛАРИ

116

Гангрена (қад. юн. γάγγραινα — «кемирувчи яра», лот. necrosis, mortificatio, mumuficatio), қорасон — бу тирик тўқималарнинг (аъзолар ёки тана қисмларининг) ўлиши ёхуд некрози. Патология ҳар қандай аъзо ва тўқималарга таъсир қилиши мумкин: тери, мушаклар, тери ости тўқималари, ўпка, ўт пуфаги, ичак ва бошқалар. Қорасон дастлаб зарарланган соҳада оғриқ сифатида намоён бўлиб, кейинчалик сезгирликнинг йўқолиши, характерли ташқи ўзгаришлар кузатилиши билан характерланади.

Нам гангренада кучли интоксикация қайд этилади, инфекцион жараённинг тарқалиши кузатилади. Ташхис клиник тасвирга асосланади. Даволаш — зарарланган ҳудудни некректомия, ампутация ёки экзартикуляция қилишдан иборат.

УМУМИЙ МАЪЛУМОТ

Гангрена — тана ёки аъзо қисмларининг ўлиши (некрози) ҳисобланиб, бунда зарарланган тўқималарнинг ранги характерли равишда ўзгаради. Гемоглобин парчаланиши ва темир сулфиди ҳосил бўлиши туфайли тўқималар қора, кўкимтир ёки тўқ жигарранг тусга киради. Гангрена ҳар қандай тўқима ва органларга таъсир қилиши мумкин, бироқ тананинг кўпинча дистал (марказдан узоқроқ) қисмларида ривожланади.

Тўқималар некрози қон таъминотининг тўхташи, кескин ёмонлашиши ёки ҳужайраларнинг бузилиши натижасида юзага келади. Бу ҳолда патология ривожланишининг сабабчилари жуда турлича бўлиши мумкин — микроблар таъсири, аллергия, ҳаддан ташқари қизиш ёки совиш натижасидаги шикастланиш.

САБАБЛАРИ

Гангрена тўқималарига токсик, кимёвий, механик, нурланиш, электр, иссиқлик ва бошқа омилларнинг бевосита таъсир қилиши натижасида ривожланади. Патологиянинг барча сабабларини тўртта катта гуруҳга бўлиш мумкин.

ЖИСМОНИЙ ТАЪСИРЛАР

• Механик куч — етарлича катта кўламли жароҳатлар (ёрилиш ёки музлашлар), бунда кўплаб ҳужайралар ёки ҳатто бутун аъзолар шикастланиши қайд этилади.
• Ҳарорат таъсири — температура + 60 °C дан юқори ёки — 15 °C дан пастроқ кўрсаткичга етганда. Биринчи ҳолатда куйиш, иккинчисида — музлаш сабабли.
• Электр токи уриши пайтида патология пайдо бўлиши механизми куйишдаги каби: электр токи кириш жойида ҳарорат юқори даражаларгача кўтарилади.

КИМЁВИЙ ТАЪСИР

• Кислоталар ҳужайра оқсилларининг коагуляциясини келтириб чиқаради ва қуруқ гангрена ривожланишига сабаб бўлади.
• Ишқорлар таъсири остида ёғларни совунланиши ва оқсилларнинг эриши натижасида колликвацион некроз (тўқима эриши) ривожланади, бу ўз табиатига кўра нам гангренага ўхшайди.

ИНФEКЦИОН ОМИЛ

Одатда гангрена ўқ отиш ёки чуқур пичоқ жароҳатлари, шунингдек, тўқималар эзилиши, музлаши ва бошқа шу каби ҳолатларда ривожланади. Аммо, озиқланиш бузилиши сабабли, қандли диабет билан оғриган беморларда кичик яралар ёки ҳатто лат ейиш оқибатида ҳам ривожланиши мумкин.

Энтеробактериялар, ичак таёқчаси, стрептококклар, протеа ва клостридиялар ҳам патологияга сабаб бўлиши мумкин. Иккинчи ҳолатда газли гангрена ривожланиши характерлидир.

ҚОН АЙЛАНИШИНИНГ БУЗИЛИШИ

Қорасоннинг энг кўп учрайдиган сабабларидан бири. Қон таъминоти бузилиши жиддий юрак аномалиялари (декомпенсация), қон томирларининг тиқилиб қолиши ёки атеросклерозда узоқ муддатли спазм, эмболия, қон томир склерози, эндартериит ёки шохкуя билан заҳарланишда ривожланиши мумкин.

Кўпинча қон айланишининг бузилиши қон томирнинг жароҳатланиши ёки механик эзилиб қолиши сабабли содир бўлади. Масалан, чурра қисилиши ҳолатида ичак гангренаси ривожланиши, гипсли боғлам ҳаддан ташқари қаттиқ ўралса ёки жгут қўллаш узоқ муддат давом этса — оёқ-қўл некрози кузатилади. Ушбу гуруҳга тўқималарнинг яхлитлиги сақланган ҳолда катта томирларга шикаст етиши ҳолатлари ҳам киради.

gangrena-orason-nam-va-quruq-turi-alomatlari-2

Патология ривожланиши эҳтимоли ва кечиш хусусиятларига таъсир қилувчи бир қатор омиллар мавжуд. Чарчоқ, интоксикация, витамин етишмовчилиги, ўткир ёки сурункали инфекцион касалликлар, анемия, гипотермия, қон таркиби ва модда алмашинуви бузилишлари билан кечадиган касалликлар туфайли организмнинг умумий ҳолати бузилишларида гангренанинг тезкор ва қисқа вақт ичида кечиши кузатилади.

Патология ривожланишига таъсир қилувчи маҳаллий хусусиятлар қаторига қуйидагилар киритилади:

• Қон томирлари деворларининг ҳолати — склероз ёки эндартериит туфайли юзага келадиган ўзгаришлар;
• Қон томир тизимининг тузилиши — тарқоқ, кўп сонли анастомоз ва коллатераллар мавжудлиги билан, бунда гангренанинг ривожланиши эҳтимоллиги камаяди. Иккинчи тури магистрал тузилишга эга бўлган, бунда патология фақат битта томир шикастланиши оқибатида ҳам ривожланиши мумкин;
• Тўқималар дифференциацияси даражаси — юқори дифференциацияланган тўқималар, масалан, мия ёки ўпка, паст дифференциацияланган тўқималар, масалан ёғ тўқималарига қараганда кўпроқ зарар кўради.

Тўқималарнинг инфекцияланиши жараённи кучайтиради, гангренанинг қуруқ шаклдан нам шаклга ўтишига ёрдам беради ва некрознинг тез тарқалишига олиб келади. Ҳаддан ташқари совутиш томирлар спазмини келтириб чиқаради, бу қон айланишининг бузилишини янада кучайтиради ва некротик ўзгаришларнинг тарқалишига ҳисса қўшади. Ҳаддан ташқари иситиш тўқималарда метаболизмни рағбатлантиради, бу эса қон билан таъминланмаган шароитда қорасон ривожланишини тезлаштиради.

ТАСНИФЛАШ

Ўлик тўқималар консистенцияси ва клиник жараённинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда гангрена қуруқ ва нам турга ажратилади. Нам гангрена оғирроқ кечадиган шакл бўлиб, беморнинг ҳаётига бевосита хавф туғдиради.

Этиологик омилларни ҳисобга олганда, қорасон инфекцион, токсик, аллергик, ишемик каби турларга бўлинади.

Бундан ташқари, анаероб микроорганизмлар томонидан келтириб чиқариладиган газли гангрена фарқланади. Бу шакли асосан мушак тўқималарини шикастлаб, кечиши бўйича маълум хусусиятларга эга.

АЛОМАТЛАРИ. ҚУРУҚ ГАНГРEНА

Қоида тариқасида, қуруқ гангрена қон таъминоти аста-секин бузилган ҳолларда ривожланади. Кўпинча сувсизланган, ҳолдан тойган, шунингдек, «қуруқ» тана тузилишига эга бўлган беморларда учрайди. Одатда чекланган бўлиб, кейинги ривожланишга мойил эмас. Ушбу турдаги қорасон бурмаланади, қурийди, ҳажми бўйича кичраяди, ихчамлашади, мумиёлашади, кўкимтир-қора ёки жигарранг тусга киради.

Гангренанинг дастлабки босқичларида бемор оёқ-қўлларида кучли оғриқлар сезади. Таъсирланган соҳада тери аввал оқариб, кейин мармар каби, совуқ бўлиб қолади. Периферик артерияларда пулс аниқланмайди. Оёқ-қўллар увишиб, сезгирлиги бузилади, аммо оғриқ некротик ўзгаришлар даврида ҳам давом этади.

Оғриқлар узоқ вақт давом этиши шикастланиш ўчоғидан проксимал (организмнинг марказига яқинроқ) жойлашган тўқималарнинг реактив шиши туфайли асаб толаларининг қисилиши ва асаб ҳужайларининг узоқ вақт сақланиб қолиши билан изоҳланади.

Қуруқ гангрена оёқ-қўлнинг дистал (марказдан узоқ) қисмларида бошланади, сўнг юқорига, қон айланиши нормал бўлган қисмларига тарқалади. Таъсирланган ва соғлом тўқималар чегарасида демаркацион бўлиш (торус демарcатионис) ҳосил бўлади. Агар некротик қисм жарроҳлик йўли билан олиб ташланмаса, у аста-секин ўз-ўзидан рад қилинади, аммо бу жараён узоқ вақт талаб этади.

Қуруқ гангренани дастлабки босқичларда нисбатан хавфли ва оғир бўлган нам шаклга ўтишини олдини олиш жуда муҳимдир. Шунинг учун, тўқималар қуришидан олдин асептик қоидаларга қатъий риоя қилишни таъминлаш керак. Таъсирланган соҳалар қуруқ стерил салфеткалар билан қопланади, боғламлар мунтазам равишда алмаштириб турилади.

Патологиянинг қуруқ шаклида некротик тўқималарнинг парчаланиши деярли ифодаланмайди. Токсинларнинг оз миқдорда сўрилиши, интоксикациянинг йўқлиги ва беморнинг умумий аҳволи қониқарли бўлиши эрта жарроҳликни амалга оширмаслик имконини беради. Патологиянинг ушбу шаклида жарроҳлик аралашуви одатда демаркация бўлиши тўлиқ шаклланганидан кейин ўтказилади.

НАМ ГАНГРEНА

Нам гангрена одатда шикастланган соҳада қон таъминотининг тўсатдан, ўткир бузилишида ривожланади. Патологиянинг ушбу шаклига тўлача, семиз, пастоз (енгил шиш кузатиладиган) беморлар кўпроқ мойил бўлади. Бундан ташқари, патологиянинг бу тури ички аъзолар некрозида (ўпка, ичак, ўт пуфаги) ҳам юзага келади.

Нам гангренада некрозланган тўқималар қуриб қолмайди. Бунинг ўрнига чириш ўчоғи ҳосил бўлади. Ушбу ўчоқдаги тўқималар парчаланишидан ҳосил бўлган моддалар организмга сўрилиб, кучли интоксикацияни келтириб чиқаради ва беморнинг умумий ҳолатини жиддий равишда ёмонлаштиради.

Ўлик тўқималарда интенсив равишда микроорганизмлар кўпая бошлайди. Қуруқ гангренадан фарқли ўлароқ, нам гангренада некроз тезда қўшни ҳудудларга тарқалади. Демаркация бўлиши шаклланмайди.

Ривожланишнинг дастлабки босқичларида зарарланган соҳадаги терининг ранги оқариб, совуқ бўлиб қолади, кейин мармар рангга киради. Сезиларли шиш пайдо бўлади. Терида тўқ қизил доғлар ва кўчган эпидермис пуфакчалари пайдо бўлади, уларни очишда қон аралаш сарғиш суюқлик ажралиб чиқади. Кўрик вақтида кўкимтир веноз тўр аниқ кўринади. Периферик артерияларда пулс йўқолади. Кейинчалик таъсирланган ҳудуд қораяди ва парчалана бошлаб, нохуш ҳидли кулранг-яшил масса ҳосил қилади.

gangrena-orason-nam-va-quruq-turi-alomatlari-3

Нам гангрена қайд қилинган беморнинг аҳволи кескин ёмонлашади. Кучли оғриқлар, қон босимининг пасайиши, пулснинг тезлашиши, ҳароратнинг сезиларли даражада ошиши, летаргия, ҳолсизлик, оғиз қуриши қайд этилади.

Тўқималарнинг парчаланиш маҳсулотлари сўрилиши туфайли умумий ҳолатнинг ёмонлашиши ва интоксикация сабабли организмнинг инфекцияга қарши чидамлилик қобилияти кескин пасаяди. Патологик жараён тез тарқалиб, юқори турувчи тўқималарни қамраб олади. Ўз вақтида ихтисослашган ёрдам кўрсатилмаса, натижада сепсис ривожланади ва ўлим содир бўлади.

Қандли диабет билан оғриган беморларда гангренанинг айниқса оғир кечиши кузатилади. Бу микроциркуляциянинг ёмонлашиши, метаболик касалликлар ва организмнинг умумий қаршилиги пасайиши билан боғлиқ. Нам гангренада инфекция тарқалишини олдини олиш учун зарарланган тўқималарни олиб ташлаш (ампутация ёки некректомия) энг эрта вақтда амалга оширилади.

ИЧКИ АЪЗОЛАР ГАНГРEНАСИ

Ички аъзолар гангренасининг клиник белгилари патологик жараённинг жойлашувига боғлиқ. Қорин бўшлиғи аъзолари некрози натижасида юзага келган ҳолатларда перитонит белгилари кузатилади: иситма, қорин бўшлиғида кучли оғриқ, кўнгил айниши ва енгиллик бермайдиган қайт қилиш.

Текширувда босиб кўриш вақтида ўткир оғриқлар аниқланади. Қорин олд деворининг мушаклари таранглашади. Махсус аломатлар аниқланади (Шёткин-Блумберг, Воскресенскй, Мендел).

Характерли симптом сохта енгиллик белгиси — перфоратсия вақтида ўткир оғриқ сезилиб, кейин пасаяди ва 1-2 соатдан кейин яна кучаяди. Ўпка гангренасида юқори ҳарорат, кучли терлаш, чарчоқ, пулс сонининг ортиши ва қон босими пасайиши қайд этилади. Ўпкада кўплаб нам хириллашлар эшитилади. Беморнинг аҳволи оғир бўлади ва тезда ёмонлашади. Йўталганда бадбўй балғам ажралади, у тиндирилганда уч қисмга бўлинади:

• Пастки қисм — қалин ушоқсимон масса (бузилган ўпка тўқималари);
• Ўрта қисм — қон ва йиринг аралашган жигарранг суюқлик;
• Юқори қисм — кўпик.

ГАНГРEНАНИ ДАВОЛАШ

Даволаш касалхонада ўтказилади ва умумий ва маҳаллий тадбирларни ўз ичига олади. Кимёвий ва механик омиллар (оёқ-қўлларни эзилиши, куйиш, музлаш ва бошқалар) таъсири натижасида келиб чиққан гангренада бемор ортопед-травматологларга юборилади.

Патологиянинг бошқа турларини қайси шифокор даволаши унинг қайси соҳада жойлашувига боғлиқ:

• Қорин бўшлиги аъзолари (меъда ости бези, аппендикс, ўт пуфаги, ичак), шунингдек қандли диабетда оёқ-қўллар гангренасини даволашда — жарроҳлар (умумий жарроҳлик бўлими);
• Ўпка гангренасини даволаш — торакал жарроҳлар;
• Қон томирлари патологияси туфайли ривожланган бўлса, қон томир жарроҳлари.

Беморга ётоқ тартибига амал қилиш буюрилади. Қон айланишини рағбатлантириш ва тўқималарнинг озиқланишини яхшилаш учун чоралар кўрилади. Кўрсатмага биноан коллатерал томирларнинг рефлекс спазмини бартараф этиш учун новокаинли блокадалар ўтказилади.

gangrena-orason-nam-va-quruq-turi-alomatlari-4

Юрак-томир тизимининг фаолиятини яхшилаш, инфекция ва интоксикацияга қарши курашиш учун умумий терапевтик чоралар кўрилади. Томир ичига эритмалар, плазма ва қон ўрнини босувчи моддалар юбориш, агар керак бўлса, қон қуйиш амалга оширилади. Антибиотиклар ва юрак дори-дармонлари буюрилади.

Қон томирлари шикастланиши натижасида ҳосил бўлган гангренада энг муҳим вазифалардан бири — бу ҳали ҳам ҳаётийлиги сақланиб турган тўқималарда қон айланишини тиклашдир. Тромбозларда тромболитик препаратлар буюрилади. Агар лозим бўлса, артерияларда жарроҳлик аралашуви ўтказилади.

Маҳаллий терапия тактикаси ҳам патология турига боғлиқ. Қуруқ гангренанинг дастлабки босқичларида консерватив терапия ўтказилади. Демаркация бўлиши шаклланиши ва некротик соҳа мумиёлашишидан кейин ампутация ёки некректомия амалга оширилади. Ампутация даражаси оёқ-қўл функциясини максимал даражада сақлаб қоладиган ва шу билан патологиянинг тузалиши учун қулай бўлган қилиб танланади.

Нам гангренада соғлом тўқималар доирасида некрознинг дарҳол кесиб ташланиши кўрсатилади. Некректомия ёки ампутация шошилинч равишда амалга оширилади. Кесиш гилётина усулида бажарилади. Ички аъзолар гангренасида некротик аъзони олиб ташлаш учун шошилинч жарроҳлик аралашуви амалга оширилади.

ПРОГНОЗ ВА ОЛДИНИ ОЛИШ

Таъсирланган ҳудудни сақлаб қолиш прогнози яхши эмас, қуруқ гангренада яшаб қолиш прогнози яхши. Нам гангрена қандай якунланиши патологик жараённинг тарқалиши ва асоратларнинг мавжудлигига боғлиқ.

Гангренани олдини олиш чораларига эрта ташхис қўйиш ва некроз ривожланишига олиб келадиган касалликларни ўз вақтида даволаш киради. Шикастланиш ҳолатларида инфекциянинг олди олинади, зарарланган ҳудудга қон таъминоти яхшиланади.

Ушбу веб-сайт маъмури ҳамда оддий бир инсон сифатида Сизга Аллоҳдан, сиҳат-саломатлик, тинчлик ва ҳотирижамлик ҳамда эзгули ишларингизда омад насиб этишини чин дилдан тилаб Қобилжон Атаханов.

P.S. Эътиборингизга тақдим этилаётган мақолаларга муносабат билдириб, шарҳингизни ёзиб қолдирсангиз бағоят ҳурсанд бўламан ва олдиндан ўз миннатдорчилигимни изҳор қиламан! Мақола Сизга манзур келган бўлса, илтимос, яқинларингиз билан ўртоқлашинг.

Танланган сара мақолалар билан танишиш истагингиз бўлса, марҳамат ушбу манзилга ташриф буюрсангиз барча тўпланган мақолалар жамланмаси билан танишиш имконига эга бўласиз.